„Omów różne realizacje motywu wampiryzmu w wybranych dziełach literackich malarskich i filmowych”
Wiara w wampiry towarzyszyła ludziom od zawsze, co znajduje wyraz w różnych dziedzinach sztuki.
Wampir, to według dawnych wierzeń, trup wstający z grobu i wysysający krew z ludzi, ktoś, kto zyskuje siłę, energię, kosztem innych ludzi. W słowiańskiej demonologii ludowej jest to upiór, duch osoby wyklętej, zbrodniarza powstający na świat w postaci olbrzymiego nietoperza, aby wyssać krew ludzi śiących, którzy wtedy sami z kolei stają się wampirami.
Mianem wampiryzmu określamy wystęowanie wampirów w sztuce i literaturze. W języku potocznym wampiryzm oznacza satysfakcję w niszczeniu jednego człowieka przez drugiego.
Wracając do świata duchów i zjaw, przypomnijmy, że wampirzyca to kobieta wampir, może wyróżniać się ekscentrycznym wyglądem. Uwodzi mężczyzn i doprowadza do ich zguby. Podobnym określeniem dla tego pojęcia jest wamp.
Świat wampirów nieprzypadkowo ze szczególną siła ujawnił się w epoce romantyzmu, gdyż to właśnie wtedy wyjątkowy nacisk położono na poznanie rzeczywistości nie tylko przez „mędrca, szkiełko i oko”, ale może przede wszystkim drogą intuicji, przeczucia, wiary w istnienie sił, których człowiek nie jest w stanie ogarnąć zmysłami.
Badacze do dzisiaj prowadzą ożywioną dyskusję na temat pochodzenia wampiryzmu. Większość opowiadań sięga Europy Wschodniej, zwłaszcza słowiańskiej, powołując się na etymologię słowa wampir: język bułgarski wampir, czeski upir, polski upiór, rosyjski upyr. Polska forma upiór jest przejęta z Rusi.
Znaczenie słowa „upierzyca” wyjaśnia ksiądz Benedykt Chmielowski w encyklopedii z 1754 roku. Stwierdza on, że upier albo upierzyca są tak nazwani od pierza, gdyż poruszają się bardzo szybko, jakby posiadali pierze i skrzydła.
Legenda wampirów nosi nazwę zombie, została przeszczepiona przez emigrantów z Haiti do Ameryki.
Obok wampira, upiora pojawia się nosferatu, co oznacza widmo, zjawę, ducha powstającego zmarłego. Dosłownie oznacza to pojęcie nieczystego, którego imienia nie należy wypowiadać. Na marginesie dodam, że nosferatu stał się bohaterem dzięki Stokerowi i filmom.
Osobną kwestię stanowi wilkołak i jego związek z wampirem. Aleksander Brockner uważał, że „wilkołak za życia staje się po śmierci wampirem”. Wilkołak to upiór, który jest trupem i przychodzi zza światów, aby mordować.
Wizerunki wampirów prezentują ryciny w „ Boskiej komedii” Dantego, na pierwszej z nich wampir przypomina diabła z racji ogona i wideł. Większą grozę budzą u Dantego i Wergiliusza straszne potwory na skale, które próbują dosięgnąć ludzi. Z kolei obraz pokazuje najbardziej straszny moment dla ofiary, czyli wysysanie krwi. Okropność postury podkreślają kolory i ogniste niebo, na którym widzimy potwora.
Kobieta wamp czyli femme fatale wystęuje również w wierszu „Wampir” Boudelaire’a. Owładnęła ona serce podmiotu lirycznego, zagarnęła majątek i stała się nieodłącznym elementem jego życia. Namiętność zostaje tutaj przyrównana do nałogów. Podmiot liryczny opowiada o toksycznej, złej miłości i myśli nawet o zabiciu wampirzycy. Ta jednak okazała się silniejsza. Bohater ma świadomość, że jest przez nią całkowicie opętany.
O sile kobiecego pożądania mającego charakter wampiryzmu mówi Joseph Sheridan Le Fanu poprzednik Brama Stokera.
W jego utworze tytułowa Carmilla staje się ucieleśnieniem Mircalli lub Millarci (imiona są anagramem). Ta piękna młoda dziewczyna pożąda krwi i wysysa ją z ofiar tej samej płci. I w tym właśnie momencie można śmiało zaryzykować stwierdzenie, iż przeżywa uniesienia seksualne, zaspokaja apetyt erotyczny.
Mircalla zmuszona była używać imienia, które jeśli nawet nie było jej własnym, musiało się składać z tych samych liter.
Opowiadanie mistrzowsko oddaje nastrój ambiwalencji miłości, zawierającej w sobie pierwiastki nadnaturalne i realistyczne, a jego grozę podkreślają poetyckie opisy tajemniczej przyrody.
Utwór ten zrywa przede wszystkim dotychczasowe przypisane kobiecie role społeczne. Wampirzyca łamie zakaz aktywności seksualnej, która przysługiwała jedynie mężczyźnie. Carmilla znalazła swoje miejsce w filmie, została przedstawiona jako piękna młoda kobieta o długich, czarnych włosach i zmysłowych ustach. Z jej twarzy bije spokój, ale i tajemniczość. Ilustracja z książki pokazuje chorą dziewczyną, nad którą pochyla się wampirzyca, widz z niepokojem obserwuje zabiegi przy chorej i strach innych osób stojących przy łóżku.
Wampiry to temat bliski również Mickiewiczowi, czego przykładem są „Dziady”. Ballada, zatytułowana Upiór to dzieje umarłego młodzieńca, który ma nadzieję wrócić zza światów.. „ierś znowu tchnęła”, lecz jest to pierś pozbawiona uczuć. Upiór z ballady nie jest w pełni wampirem, nie spija bowiem krwi. Cechy upiora krwiopijcy możemy zauważyć u Konrada, po pierwsze przechodzi on przemianę z Gustawa w Konrada. Po drugie wyraża otwarty bunt wobec Boga. W jego wymowie można spostrzec elementy prometejskie, ponieważ chce zbawić naród. Jest opętany niczym zły duch, pragnie rządzić światem niczym potwór.
Hrabia Dracula jest jednym z najbardziej znanych wampirów na świecie, m.in za sprawą wielu adaptacji filmowych dzieła Bram’a Stokera.
Jonathan Harker przybywa do Transylwanii, aby sprzedać opactwo w Londynie hrabiemu Draculi, który mieszka w zamku w Karpatach. Gospodarz (Dracula) na początku wywarł na Jonathanie bardzo pozytywne wrażenie: był serdeczny, miły i bardzo troskliwy wobec gościa.. Niepokój wzbudzały ręce gospodarza, głownie z powodu tego, że po wewnętrznej stronie dłoni wyrastały włosy. Dziwne też były paznokcie, długie i cienkie i tak ostre jak igły. Uczucie zdziwienia i niesmaku potęgował nieświeży oddech powodujący mdłości. Twarz przypominała orła, była szpiczasta o wygiętym nosie i przerzedzonych na skroniach włosach, niezbyt miłe wrażenie wybierały ostre białe zęby wystające z krwisto czerwonych ust, szczególny błysk w oczach pojawiał się na odgłosy wycia wilków, jednak największe wrażenie robiła wręcz upiorna bladość cery. Kilka dni później młodzieniec, podczas pobytu w zamku, dowiaduje się prawdy o obliczu swojego gospodarza. Zostaje on uwięziony, a sam Dracula wybiera się w podróż do swojego nowego domu.
Dracula zachowywał się bardzo uprzejmie, ale jednocześnie tajemniczo, sadzę, że było to z jego strony przemyślane działanie: chciał zaskarbić sobie zaufanie, by móc w sposób zaplanowany realizować swoje zamierzenia. Rozpoczyna demoniczna praktykę od kobiety Miny Murray. Jednocześnie stara się pozyskać dla swoich celów Lucy, która pomaga staje się jego pomocniczą. Do swoich niecnych działań wampir wykorzystuje również Renfielda. Ten ostatni jest biednym obłąkanym stworzeniem, które torturuje się bolesnymi niepotrzebnymi myślami. Zatem możemy powiedzieć, że Dracula tworzył wokół siebie grupę ludzi, którzy albo byli tez wampirami bądź też ślepo wykonywali polecenia mistrza. Wykorzystywał możliwość przybierania różnych postaci, zamieniał się w wilka, nietoperza, wilkołaka, ponadto mógł zmieniać swój wiek: w zależności od sytuacji stawał się starcem lub młodzieńcem. Sprytny hrabia pozostawał bezkarny. Dopiero choroba panny Westerny i pani Harker oraz dzieci z dziwnymi ranami na szyi potwierdziły teorię doktora Vana Helsinga i ostatecznie zadecydowały o ujawnieniu diabelskiego oblicza wampira. Na szczęście Van Helsing i jego przyjaciele niszczą potwora i dzięki temu nie dopuszczają do utworzenia królestwa zła.
Magią, okultyzmem, wiedzą tajemną itd. zainteresował się również Aleksy Tołstoj w „Rodzina Wilkołaka”, mówiącej o wampirach i wilkołakach na terenie Słowiańszczyzny.
Stary emigrant markiz d’Urfe przypomniał niesamowitą historię rodu Gorczów, którego wszyscy stali się wilkołakami.
Senior rodu Gorczów oznajmił swoim dzieciom, iż idzie w góry zapolować wraz z innymi kompanami na Alibeka (rozbójnika Turka).Tajemnicze i kluczowe okazały się jego słowa dotyczące powrotu: jeśli wróci po upływie dziesięciu dni syn musi wbić mu kołek osinowy w piersi, gdyż będzie on już wilkołakiem.Kiedy starzec zjawił się był już inny: nie jadł, nie pił. Zachowywał się nieco inaczej niż typowe wilkołaki słowiańskie, wykazywał się wyjątkowym sprytem i inteligencją co wyraża się pozorną wielką miłością dziadka do wnuków, przynosił im prezenty i prosił jako kochający dziadek o pocałunek na dobranoc. Po każdej takiej wizycie dziecko było osłabione i traciło przytomność. Podobnie było ze Zdenką, co noc obserwował swoją córkę, a ona mimo lęku coraz bardziej pozostawała pod jego wpływem. Tylko Jerzy był wobec niego najbardziej podejrzliwy i nie zawahał się przed walką z nim, ale i tu Gorcz okazał się szybszy i sprytniejszy. W efekcie młoda dziewczyna zmieniała się coraz bardziej, mimo niewątpliwej urody posiadała jakąś dzika energię i sprawiała wrażenie panny rozwiązłej. Bała się krzyżyka, pozbyła się wszelkich ozdób, które nosili Serbowie. Budziła strach, choć jednocześnie przyciągała swoją urodą, a przez to stawała się jeszcze bardziej niebezpieczna, w konsekwencji okazała się niemal żywym trupem, wokół którego roznosi się zapach rozkładających się ciał. Możemy zatem wnioskować, że stary Gorcz osiągnął swój cel, gdyż członków własnej rodziny uczynił wampirami. I tu właśnie Tołstoj próbuje ukazać wilkołaka czy wampira jako inteligentną istotę, niepozbawioną oczywiście nieposkromionej żądzy zabijania z racji głodu, a nie jako ogłupiałą bestię, czy pozbawionego człowieczych instynktów zwierza lub narzędzia szatana. Zdaniem Tołstoja wilkołaki to nieboszczyki („gryzie się” to trochę z tradycyjnym mitem „wilkołka” słowiańskiego), które wychodzą z grobów, aby wyssać krew żyjących, a w szczególności swoich krewnych, przyjaciół. Tak się właśnie stało w omawianym utworze. Dziadek próbował zamienić w wilkołaków swoich wnuków, jednak największy wpływ miał na Zdenkę, która kusiła mężczyzn, choć i ostrzegała przed niebezpieczeństwem. Tak było w przypadku markiza, któremu udało się opuścić przeklęty dom Gorczów. Obecność dziwnych stworów podkreślały zjawiska przyrody: burze śnieżyce, zawieje, przeraźliwe wycia watahy wilków i rzucanie dzieci pod kopyta pędzącego powozu markiza. Jemu się udało, ale po latach dowiedział się, że cała rodzina Gorczów to wampiry, niekiedy takie rodziny wampirów tworzyły całe wsie.
Motyw wampira nieobcy był również polskim malarzom: Bolesław Biegas niezwykle sugestywnie przedstawił go w „ocałunku wampira”. Ma on postać olbrzymiego ptaka z zakrzywionymi szponami. Uwagę widza przyciągają okrutne, żądne krwi oczy, a dramatyzm sytuacji podkreśla obecność ofiary leżącej na skale.
Wampiry i związane z nimi zjawiska są wdzięcznym tematem filmowym, przykładem może być „Wywiad z wampirem” , wyreżyserowany przez Neila Jordana, w 1994 roku, na podstawie powieści Anne Rice pod tym samym tytułem. Forma dzieła jest wyrażnie zaznaczona, (wywiad), Louis de Pointe du Lac (Brad Pitt), dwustuletni wampir, opowiada historię swego życia (i życia po śmierci) dziennikarzowi Malloyem (Christian Slater). Akcja jest o tyle ciekawa, że prezentuje rodzinę wampirów składającą się z Louisa, Lestata i osieroconej Claudii. Odtąd stanowią rodzinę. Wystęują typowe cechy sił nieczystych: spalenie Claudii w promieniach słońca, zamurowanie Louisa w podziemnej krypcie. Całości dopełnia spalenie teatru wampirów. Optymistyczne jest zakończenie, gdyż wampir Lestat chociaż boi się współczesnego świata, jednak pragnie w nim żyć.
Ten film pokazuje wampiry jako istoty, którym należy współczuć, gdyż również pragną miłości, doskwiera im samotność jak człowiekowi.
Powyższe przykłady literatury, malarstwa i filmu dowodzą, że problem wampiryzmu był bardzo popularny, gdyż prawdopodobnie takie były gusta i oczekiwania czytelników. Możemy się zastanowić, dlaczego człowiek tak chętnie sięga do istot diabelskich. Sadzę, że jest to chęć usprawiedliwienia własnych grzechów. Z psychologicznego punktu widzenia być może wystęuje tu próba obarczenia winą za nasze słabości siły pozaziemskie, a więc zdecydowanie silniejsze od człowieka.
Inną przyczyną może być niemożność wyjaśnienia pewnych zjawisk, a wtedy sięgamy do sił nadprzyrodzonych. Pozytywne jest jednak to, że człowiek podejmował walkę z wampirami i na ogół kończyła się ona jego zwycięstwem, choć była okupiona wieloma ofiarami. Można zatem ostrożnie stwierdzić, że tzw. horrory oprócz dostarczenia czytelnikowi wyjątkowych przeżyć niosą pewne przesłanie: można zwyciężyć zło, jeśli człowiek silnie tego pragnie, ale wymaga to z jego strony wielu wysiłków i uporu w działaniach.
Wampiry są jednym z najbardziej uniwersalnych mitów współczesnego człowieka. Pisząc o nich, można przedstawić nie tylko różne podejścia do miłości i śmierci, ale także samotność, odrzucenie społeczne, odmienną kulturę oraz odwieczny problem dobra i zła: czy wampir, będący wszak straszliwym mordercą ludzkości, może czynić dobro? mieć rozterki moralne, jak Louis z Wywiadu z wampirem? Popularna staje się również wizja wampirów i wilkołaków bardziej ludzkich niż większość ludzi.
Dlatego obecnie wampiry wciąż cieszą się niezwykłą popularnością. Nie ma dekady, by nie powstał choć jeden film o Raculi. Wciąż powstają powieści i filmy, w których wampiry odgrywają znaczącą rolę, wystarczy wspomnieć tu Miasteczko Salem Kinga (z nawiązaniami do wampirów Draculi).
Wampiryczne powieści i filmy mogą przybierać różną formę: od najpospolitszego horroru, w którym nieustannie przelewa się krew, aż po humorystyczne przedstawienie ich jako karykatury polityków.

polecam jak komus sie przyda